પહેલા વેનેઝુએલા... હવે ઈરાન... ચીન માટે માથાનો દુખાવો બન્યું છે અમેરિકા

અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઈરાન પર શ્રેણીબદ્ધ હુમલાઓ શરૂ કર્યા, જેમાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ ખામેનીની હત્યા કરવામાં આવી. તાજેતરના સમયમાં અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવેલો આ બીજો મોટો હુમલો છે, કારણ કે અમેરિકાએ અગાઉ વેનેઝુએલા પર પણ હવાઈ હુમલો કર્યો હતો અને રાષ્ટ્રપતિ માદુરોની ધરપકડ કરી હતી. અહીં ખાસ વાત એ છે કે, USના આ બંને હુમલા સીધા ચીનને લક્ષ્ય બનાવતા દેખાય છે, અથવા એમ કહીએ તો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ એક પછી એક ચીનના બધા માર્ગો બંધ કરી રહ્યા છે, જેમાં ક્રૂડ ઓઇલનો સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

અમેરિકાએ તાજેતરમાં વેનેઝુએલા પર હુમલો કર્યો હતો. આ હવાઈ હુમલાને કારણે રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, અને ટ્રમ્પે વેનેઝુએલાના તેલ ભંડાર પર નિયંત્રણ મેળવ્યું હતું. જ્યારે હવે, તેલ સમૃદ્ધ ઈરાન અમેરિકાનું લક્ષ્ય બન્યું છે, અને એક મોટો હુમલો જોવા મળ્યો છે. કેટલીક રીતે, આ બે તેલ સમૃદ્ધ દેશો સામે અમેરિકાની કાર્યવાહીને ચીન પર સીધા હુમલા તરીકે જોઈ શકાય છે, કારણ કે ચીન તેમનો સૌથી મોટો તેલ ખરીદનાર દેશ રહ્યો છે.

સૌથી પહેલા વાત કરીએ તો, ઈરાન પાસે વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો સાબૂત તેલ ભંડાર છે, જેનો અંદાજ 209 અરબ બેરલ છે, જે વિશ્વના કુલ તેલ ભંડારના આશરે 12 ટકા છે. તે મધ્ય પૂર્વના કુલ તેલ ભંડારનો લગભગ એક ચતુર્થાંશ હિસ્સો ધરાવે છે. અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો છતાં, ઈરાન દરરોજ આશરે 3.3થી 3.5 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ તેલનું ઉત્પાદન કરે છે અને વૈશ્વિક ઉર્જા બજારોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. હાલમાં, તે દરરોજ 1.5 મિલિયન બેરલ તેલ નિકાસ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

ઈરાન પર US હુમલો ચીન માટે મોટી ચિંતાનું કારણ પણ છે, કારણ કે US પ્રતિબંધો છતાં ડ્રેગન ઈરાની ક્રૂડ તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર રહ્યો છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે ચીન ઈરાનની કુલ ક્રૂડ તેલ નિકાસના આશરે 80 ટકા આયાત કરે છે, જે દરરોજ 10 લાખ બેરલથી વધુ છે. પ્રતિબંધો વચ્ચે ચીન વિવિધ ચેનલો દ્વારા ઈરાની તેલ ખરીદે છે, જેમાં નાના રિફાઇનર્સ અને તૃતીય-પક્ષ વેપારીઓનો સમાવેશ થાય છે.

તે US પ્રતિબંધો જ છે જે ચીનને ડિસ્કાઉન્ટ પર ઈરાની ક્રૂડ તેલ મેળવવાની મંજૂરી આપે છે. તેથી, પુરવઠામાં વિક્ષેપ ચીન માટે નોંધપાત્ર કટોકટી ઊભી કરી શકે છે. યુદ્ધને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી તેના તણાવમાં વધુ વધારો થયો છે, કારણ કે વિશ્વના તેલ પુરવઠાનો લગભગ પાંચમો ભાગ આ તેલ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે.

ઈરાન પહેલાં, USએ વેનેઝુએલા પર હુમલો કર્યો હતો, જે એક પગલાથી ચીનને સીધું નુકસાન થયું હતું. હકીકતમાં, US એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન અનુસાર, વેનેઝુએલામાં આશરે 303 અરબ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલનો ભંડાર છે, જે તેને પૃથ્વી પરના કોઈપણ દેશ કરતાં સૌથી મોટો તેલ ભંડાર ધરાવતો દેશ બનાવે છે. રાષ્ટ્રપતિ માદુરોની ધરપકડ પછી, ટ્રમ્પે વેનેઝુએલાના તેલ ભંડાર પર પોતાનો નિયંત્રણ જાહેર કર્યો, અને આનાથી અમેરિકન કંપનીઓનું ત્યાં પ્રવેશવાનું પણ ત્યાં ચાલુ થઇ ગયું.

વેનેઝુએલાના તેલને નિયંત્રિત કરવા ઉપરાંત, ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું કે, US તેને બજાર ભાવે અન્ય ખરીદદારોને વેચશે. આનો અર્થ એ છે કે જે દેશો ડિસ્કાઉન્ટ પર આ તેલ ખરીદતા હતા તેઓ મોટા સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે, અને ચીન આનાથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે. અહેવાલો દર્શાવે છે કે, 2020-2023 સુધી ચીનને વેનેઝુએલાના તેલની નિકાસ બજાર ભાવની તુલનામાં સરેરાશ 20-25 ટકા ડિસ્કાઉન્ટ પર કરવામાં આવી હતી, અને ચીન સતત વેનેઝુએલાના ટોચના ખરીદદારોમાં સ્થાન ધરાવે છે.

વેનેઝુએલાના તેલ પર કબજો કર્યા પછી, ટ્રમ્પે ઓઇલ ગેમ શરૂ કરી. US ટ્રેઝરીએ એક સામાન્ય લાઇસન્સ બહાર પાડ્યું હતું, જેના હેઠળ ફક્ત US કંપનીઓ જ વેનેઝુએલાની સરકારી તેલ કંપની, PDVSA પાસેથી તેલ અને તેલ ઉત્પાદનો ખરીદી શકે છે. ચીન પર આ લાઇસન્સ નંબર 46ની અસર અંગે, રશિયા અને ચીન દ્વારા વેનેઝુએલાના તેલની ખરીદી સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાનું જોખમ વધી ગયું છે.

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના આ પગલાંને ચીનની ઉર્જા સુરક્ષા માટે મોટો ફટકો કેમ માનવામાં આવે છે? ચીનના તેલ ખરીદીના ડેટા જોઈને આનો સરળતાથી અંદાજ લગાવી શકાય છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે, ચીન તેની તેલની જરૂરિયાતોના લગભગ 70 ટકા આયાત કરે છે, જેમાંથી લગભગ 15 ટકા તો ફક્ત ઈરાન અને વેનેઝુએલાથી આવે છે. આ બે દેશો સામે USની કાર્યવાહીથી ચીનને તેની તેલ છૂટછાટો સમાપ્ત કરીને વાર્ષિક અબજો ડૉલરનું નુકસાન થઈ શકે છે. જો ઈરાની અને વેનેઝુએલાના તેલનો પુરવઠો બંધ કરવામાં આવે છે, તો ડ્રેગનને સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક, રશિયા અને બ્રાઝિલ પાસેથી વધારાનું તેલ ખરીદતા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પર તેની નિર્ભરતા વધારવી પડશે.