ગુરુવારે મોડી રાત્રે ઈરાન પર હુમલો કરીને ઇઝરાયલે ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં તણાવ વધાર્યો છે, અને તેનાથી અનેક સ્તરે ભારતની રાજનીતિ માટે પણ ચિંતા વધી છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે ન ફક્ત ઇઝરાયલ અને ઈરાનની પરિસ્થિતિ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, પરંતુ બંને પક્ષો વચ્ચે રાજદ્વારી અને વાતચીત પર ભાર મૂકવાની પણ અપીલ કરી છે. ભારતની ચિંતાના ઘણા કારણો છે.
સૌથી મોટું કારણ એ છે કે, ભારતના આ બંને દેશો સાથે સારા સંબંધો છે, જેના કારણે ભારત કોઈ એક દેશ સાથે ઊભા રહેવાની સ્થિતિમાં નથી. જ્યારે ઇઝરાયલ ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ ભાગીદાર દેશોમાંનો એક છે, ત્યારે ભારતના ઈરાન સાથે ઐતિહાસિક સંબંધો છે. ઈરાને ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ઈસ્લામિક કન્ટ્રીઝ (OIC)ના પ્લેટફોર્મ પર ઘણી વખત ભારતને મદદ કરી છે. અમેરિકાના સતત દબાણ છતાં, ભારતે ઈરાન સાથે તેના સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે.
સૌ પ્રથમ, જો ઈરાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચેનું આ યુદ્ધ ગંભીર બને છે, તો ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા 90 લાખથી 1 કરોડ ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા અંગે ચિંતા થઈ શકે છે. આ ભારતીયોએ ગયા વર્ષે જ લગભગ 45 અબજ ડૉલરની રકમ મોકલી છે, જે દેશના અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ઇઝરાયલમાં જ, છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં 12 હજાર ભારતીયોને કામ પર મોકલવામાં આવ્યા છે. 18-20 હજાર ભારતીયો ઇઝરાયલમાં રહે છે. તેમાંથી ઘણા વિદ્યાર્થીઓ છે. તેવી જ રીતે, 10 હજારથી વધુ ભારતીયો ઇરાનમાં પણ રહે છે. ભારત તે બધાને સુરક્ષા પૂરી પાડવા અંગે ચિંતિત છે. ભારતના નિવેદનથી આ સ્પષ્ટ પણ થાય છે.
વિદેશ મંત્રાલયે પોતાના નિવેદનમાં કહ્યું છે કે, 'અમે ઈરાન અને ઇઝરાયલમાં હાલની પરિસ્થિતિ અંગે ખૂબ ચિંતિત છીએ. અમે પરમાણુ ઠેકાણાઓ પર હુમલાના સમાચાર અને ત્યાં બદલાતી પરિસ્થિતિ પર ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક નજર રાખી રહ્યા છીએ. ભારત બંને પક્ષોને અપીલ કરે છે કે પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવવા માટે કોઈ પગલું ન ભરે.
ભારતના બંને દેશો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો છે અને અમે વર્તમાન પરિસ્થિતિ અંગે કોઈપણ પ્રકારની મદદ પૂરી પાડવા તૈયાર છીએ. બંને દેશોમાં અમારા મિશન નાગરિકોના સંપર્કમાં છે. અમે બધા ભારતીય નાગરિકોને સલામત રહેવા અને સ્થાનિક સુરક્ષા સલાહનું પાલન કરવાની સલાહ આપીએ છીએ.'
જ્યારે ગલ્ફમાં પરિસ્થિતિ વધુ વણસે છે, ત્યારે તે હંમેશા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો કરે છે. લાંબા સમયથી ખૂબ જ નરમ વાતાવરણમાં રહેલા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ શુક્રવારે ઇઝરાયલ-ઈરાન વિવાદ પછી પ્રતિ બેરલ 75 ડૉલરને વટાવી ગયા છે, જે 9 ટકા મોંઘા થઈ ગયા છે. તાજેતરના મહિનાઓમાં એક જ દિવસમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આ સૌથી મોટો વધારો છે. ભારત તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતના 86 ટકા વિદેશથી આયાત કરે છે.
આ ક્રૂડ ઓઇલનો 60 ટકા હિસ્સો ગલ્ફ દેશોમાંથી આવે છે. સસ્તું ક્રૂડ હંમેશા ભારતીય અર્થતંત્ર માટે નફાકારક સોદો છે. મોંઘુ ક્રૂડ દેશમાં મૂડી ખાતાની ખાધ (આયાત પર વિદેશી વિનિમય ખર્ચ અને નિકાસમાંથી વિદેશી વિનિમય કમાણી વચ્ચેનો તફાવત) જ નહીં પરંતુ તેની અસર દેશના ફુગાવાના દર પર પણ દેખાય છે.
ભારતની રાજદ્વારી જરૂરિયાતો અનુસાર ઈરાનમાં ચાબહાર બંદરનું નિર્માણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તાજેતરમાં, ભારતે અફઘાનિસ્તાનની તાલિબાન સરકાર સાથે વાત કરી છે કે, અફઘાનિસ્તાનને ચાબહાર બંદર સાથે જોડવાની યોજનાને કેવી રીતે આગળ ધપાવવી.
ગયા અઠવાડિયે, ભારત અને મધ્ય એશિયાઈ વાટાઘાટો નવી દિલ્હીમાં યોજાઈ હતી, જેમાં મધ્ય એશિયાના પાંચ મુખ્ય દેશો, તાજિકિસ્તાન, તુર્કમેનિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન અને કિર્ગિસ્તાનના વિદેશ પ્રધાનો ભાગ લેવા આવ્યા હતા. આ બેઠકમાં ચાબહાર બંદરને મધ્ય એશિયાઈ દેશો સાથે જોડવાની યોજના પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. જો ઈરાન અને ઈઝરાયલ વચ્ચે યુદ્ધની સ્થિતિ ગંભીર બને છે, તો આ યોજના ખરાબ થઈ શકે છે.
ભારતીય રાજદ્વારી માટે ઈરાન અને ઈઝરાયલ વચ્ચે કોઈ એક દેશ પસંદ કરવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. ઈઝરાયલ એકમાત્ર એવો દેશ છે જેણે ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન ભારતને ખુલ્લેઆમ ટેકો આપ્યો હતો. બીજી તરફ, ભારત ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં તેના લાંબા ગાળાના હિત માટે ઈરાનને જરૂરી માને છે.
US દબાણને અવગણીને, ભારતના વિદેશ પ્રધાન S જયશંકરે જાન્યુઆરી 2024માં તેહરાનની મુલાકાત લીધી હતી. તે પહેલાં, સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહે તેહરાનની મુલાકાત લીધી હતી. ઓક્ટોબર 2024માં બ્રિક્સ સમિટ દરમિયાન, PM નરેન્દ્ર મોદી ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ માસૂઝ પેઝેશ્કિયાનને મળ્યા હતા.
મે 2025માં, ઈરાનના વિદેશ પ્રધાને નવી દિલ્હીની મુલાકાત લીધી હતી. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરમાણુ મુદ્દા પર વાટાઘાટો શરૂ થતાં, ભારતે ઈરાન સાથેના સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવાની યોજના બનાવી હતી.
