શું મમતા બેનર્જી પાસેથી તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) પક્ષ ‘છીનવી’ શકાય? શું કહે છે કાયદો

મમતા બેનર્જી ઈલેક્શનમાં હાર બાદ એક પછી એક દરરોજ નવા ઝટકા લાગી રહ્યા છે,પહેલા 60 ધારાસભ્યોએ તેમનો સાથ છોડી દીધો હવે 20 જેટલા સાંસદો પણ તેમની સામે થયા છે અને તેમનાથી અલગ થવા માંગે છે અને એવી પણ ચર્ચા ચાલે છે કે ધારાસભ્યો અને સાંસદો મળીને TMC પાર્ટી પર પોતાનો હક માંગી શકે છે. પાર્ટી અને ચૂંટણી ચિન્હ બંને છીનવી શકે છે, પરંતુ આ શક્ય છે કે નહીં? આના પર કાયદો શું કહે છે તેના વિશે જાણીએ.

આ સમજવા માટે આપણે બે મુખ્ય બાબતો જોવી પડે: 1. ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) ના કાયદા અને 2. TMC પક્ષનું પોતાનું બંધારણ (Constitution).

1. TMC નું બંધારણ શું કહે છે?

ભારતના અન્ય રાજકીય પક્ષોની જેમ TMC નું પણ એક લેખિત બંધારણ છે જે ચૂંટણી પંચમાં નોંધાયેલું છે.

• સર્વોચ્ચ સત્તા (રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ): TMC ના બંધારણ મુજબ, 'નેશનલ ચેરપર્સન' (રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ) નું પદ સૌથી શક્તિશાળી છે. પક્ષની તમામ વહીવટી અને નિર્ણાયક સત્તાઓ આ પદ પાસે હોય છે. મમતા બેનર્જી પક્ષના કાયમી અને ચૂંટાયેલા અધ્યક્ષ છે.
• વર્કિંગ કમિટી પર પકડ: પક્ષની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેતી સમિતિ 'નેશનલ વર્કિંગ કમિટી' છે, પરંતુ તેના મોટાભાગના સભ્યોની નિમણૂક ખુદ મમતા બેનર્જી દ્વારા જ કરવામાં આવે છે અથવા તેઓ તેમના વફાદાર હોય છે.
• પદ પરથી હટાવવાનો કોઈ સરળ રસ્તો નથી: TMC ના બંધારણમાં એવો કોઈ નિયમ નથી કે જેનાથી પક્ષના નીચેના હોદ્દેદારો અચાનક જ કોઈ ઠરાવ પસાર કરીને રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષને પદ પરથી હટાવી દે.

ટૂંકમાં, પક્ષના બંધારણ મુજબ મમતા બેનર્જી પાસે અખૂટ સત્તા છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પક્ષની અંદરથી બળવો કરીને પક્ષ છીનવવાનો પ્રયાસ કરે, તો તેણે જનરલ કાઉન્સિલમાં બહુમતી સાબિત કરવી પડે, જે મમતા બેનર્જીની હાજરીમાં અશક્ય છે.

2. કાયદાકીય દ્રષ્ટિકોણ: ભારતમાં પક્ષ કેવી રીતે ‘છીનવી’ શકાય?

ભારતીય રાજકારણમાં તાજેતરમાં આપણે જોયું કે શિવસેના (ઉદ્ધવ ઠાકરે પાસેથી એકનાથ શિંદેએ) અને NCP (શરદ પવાર પાસેથી અજિત પવારે) પક્ષ અને તેનું પ્રતીક છીનવી લીધું હતું. આવું ચૂંટણી પંચના 'ઇલેક્શન સિમ્બોલ્સ ઓર્ડર, 1968' ના નિયમો હેઠળ થાય છે.

જો TMC નો જ કોઈ નેતા ભવિષ્યમાં બળવો કરે અને પક્ષના નામ તથા ‘જોડકા ફૂલ’ (Twin Flowers) ના ચિહ્ન પર દાવો કરે, તો તેણે ચૂંટણી પંચ સમક્ષ 'બહુમતીની કસોટી' (Test of Majority) પાસ કરવી પડે:

બહુમતી સાબિત કરવાના ત્રણ નિયમો:

1. વિધાનસભા/સંસદમાં બહુમતી (Legislative Wing): બળવાખોર જૂથે સાબિત કરવું પડે કે પક્ષના મોટાભાગના ધારાસભ્યો (MLAs) અને સાંસદો (MPs) તેમની સાથે છે.
2. સંગઠનમાં બહુમતી (Organizational Wing): પક્ષના હોદ્દેદારો, રાષ્ટ્રીય સમિતિના સભ્યો અને જિલ્લા પ્રમુખોમાં પોતાની બહુમતી સાબિત કરવી પડે.
3. પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law): બંધારણની 10મી અનુસૂચિ મુજબ, જો ધારાસભ્યો કે સાંસદોએ પોતાની સીટ બચાવવી હોય, તો પક્ષના કુલ ધારાસભ્યો/સાંસદોમાંથી ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ (2/3rd) સભ્યોએ એકસાથે બળવો કરવો પડે.

3. મમતા બેનર્જી પાસેથી TMC છીનવવું શા માટે અશક્ય જેવું છે?

કાયદાકીય રીતે શિવસેના જેવો બળવો મહારાષ્ટ્રની જેમ બંગાળમાં પણ સૈદ્ધાંતિક રીતે શક્ય છે, પરંતુ વ્યવહારિક રીતે TMC માં આવું કરવું અત્યંત મુશ્કેલ છે. તેના કારણો નીચે મુજબ છે:

• પક્ષ એટલે જ મમતા બેનર્જી: શિવસેના કે NCP માં દાયકાઓ જૂના પ્રાદેશિક નેતાઓ અને પારિવારિક વિવાદો હતા. જ્યારે TMC ની સ્થાપના જ 1998 માં મમતા બેનર્જીએ કોંગ્રેસથી અલગ થઈને કરી હતી. પક્ષનો એક-એક વોટ મમતા બેનર્જીના ચહેરા અને તેમની લોકપ્રિયતા પર મળે છે.
• તળમૂળના કાર્યકરોની વફાદારી: પક્ષના ગ્રાઉન્ડ લેવલના કાર્યકરો (Cadres) પક્ષના ચિહ્ન કરતાં 'દીદી' (મમતા બેનર્જી) ને વધુ ઓળખે છે. જો કોઈ નેતા ધારાસભ્યો તોડી પણ લે, તો પણ તે જમીન સ્તરે સંગઠન પર કબજો ન કરી શકે.
• રાજકીય આત્મહત્યા સમાન: હાલમાં પક્ષમાં મમતા બેનર્જી પછી તેમના ભત્રીજા અભિષેક બેનર્જી બીજા ક્રમે છે. જો પક્ષમાં ક્યારેય જૂના અને નવા નેતાઓ વચ્ચે વિવાદ થાય તો પણ, મમતા બેનર્જી વિના પક્ષનો કોઈ પણ જૂથ પશ્ચિમ બંગાળમાં ચૂંટણી જીતી શકે નહીં. મમતા બેનર્જીને પક્ષમાંથી બહાર કરવા એટલે બંગાળમાં રાજકીય આત્મહત્યા કરવા બરાબર છે.

કાયદાકીય રીતે (ચૂંટણી પંચના નિયમો મુજબ), જો કોઈ નેતા TMC ના 2/3 ધારાસભ્યો-સાંસદો અને સંગઠનના મોટાભાગના સભ્યોને પોતાની તરફ કરી લે, તો તે પક્ષનું નામ અને પ્રતીક છીનવી શકે છે.

પરંતુ રાજકીય અને વ્યવહારિક રીતે આ અશક્ય છે. કારણ કે જો કોઈ કાયદાકીય રીતે પક્ષનું નામ 'TMC' મેળવી પણ લે, તો પણ પક્ષની અસલી તાકાત અને વોટ બેંક મમતા બેનર્જીની સાથે જ રહેશે, અને બળવાખોરો પાસે માત્ર એક 'ખાલી ખોખું' બચશે.