શું સંઘ ફરી એકવાર ઉત્તર પ્રદેશમાં ચૂંટણીનો રસ્તો તૈયાર કરશે?

ઉત્તર પ્રદેશમાં આગામી વર્ષે યોજાનારી વિધાનસભાની ચૂંટણીઓને લઈને વધતી રાજકીય ગરમી વચ્ચે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સરસંઘચાલક મોહન ભાગવત રવિવારે સાંજે 3 દિવસની મુલાકાત માટે લખનૌ પહોંચ્યા હતા. જોકે RSSના વડા ભલે સંગઠનના પૂર્વીય ક્ષેત્ર માટે એક તાલીમ શિબિરમાં હાજરી આપવા પહોંચ્યા છે, પરંતુ વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલા થઈ રહેલી તેમની મુલાકાતનું રાજકીય મહત્ત્વ વજન કાઢવામાં આવી રહ્યું છે.

મોહન ભાગવતના ત્રણ દિવસના લખનૌમ પ્રવાસને સત્તાવાર રીતે RSS સંગઠનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલ હોવાનું ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે. તાલીમ શિબિર દરમિયા, તેઓ બૌદ્ધિક માર્ગદર્શન તેમજ સંઘના શતાબ્દી વર્ષના ઉજવણી અને વિવિધ ચાલુ અભિયાનોની તૈયારીઓની સમીક્ષા કરશે તેવી અપેક્ષા છે; પરંતુ, સંઘના વડાની મુલાકાતે નિઃશંકપણે રાજ્યમાં રાજકીય ચર્ચા જગાવી છે.

ઉત્તર પ્રદેશને દેશની 'સત્તાનું પ્રવેશદ્વાર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉત્તર પ્રદેશ રાજકારણમાં RSSની ભૂમિકા હંમેશાં  એક 'સાઈલેન્ટ કિંગમેકર' અને 'ગ્રાઉન્ડ એન્જિનિયર'ની રહે છે. જોકે સંઘ પોતાને મુખ્યત્વે એક સાંસ્કૃતિક સંગઠન તરીકે ઓળખાવે છે, તે રાજકીય ક્ષેત્રમાં ભાજપ માટે ભારતીય જન સંઘના સમયથી મદદગાર બને છે તે આ ભૂમિકા નિભાવી રહ્યું છે. સંઘે 2017 અને 2022માં ભાજપની ચૂંટણી જીતમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં 2027ની ચૂંટણી પહેલા મોહન ભાગવત ફરી એકવાર યુપી પહોંચ્યા છે.

મોહન ભાગવત લખનૌની મુલાકાતે

RSS વડા મોહન ભાગવત હાલમાં લખનૌની ત્રણ દિવસની મુલાકાતે છે અને નિરાલા નગર સ્થિત સરસ્વતી શિશુ મંદિરમાં રહેશે છે. તેઓ મંગળવાર સુધી લખનૌમાં રહેવાના છે. શહેરમાં હાલમાં સંગઠનના અવધ, ગોરક્ષ, કાશી અને કાનપુર પ્રાંતોના RSS સ્વયંસેવકો માટે તાલીમ શિબિરનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, તાલીમ શિબિરમાં બૌદ્ધિક માર્ગદર્શન આપવા ઉપરાંત, મોહન ભાગવત સંઘના શતાબ્દી વર્ષની પહેલ અને વિવિધ ચાલુ અભિયાનોની પ્રગતિની સમીક્ષા કરશે.

મોહન ભાગવત પૂર્વીય ઝોનના કાર્યકરો સાથેની બેઠકોમાં તેઓ શતાબ્દી વર્ષની ઉજવણીના ભાગ રૂપે યોજાઈ રહેલા ગૃહ સંપર્ક અભિયાન, હિન્દુ પરિષદો સહિત વિવિધ અભિયાનો ઉપરાંત શાખાના વિસ્તરણ પર ચર્ચા કરશે અને આગળના અભિયાનો અને કાર્યક્રમોને લઈને નિર્દેશ આપશે. સંઘ વડા તેમની મુલાકાત દરમિયાન કોઈપણ જાહેર કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેશે નહીં, પરંતુ તેઓ વરિષ્ઠ RSS કાર્યકરો, મુખ્ય BJP પદાધિકારીઓ, સરકારી પ્રતિનિધિઓ સાથે મુલાકાત કરે તેવી અપેક્ષા છે, અને સંઘના તાલીમ સત્રોમાં પણ હાજરી આપી શકે છે.

શું તેઓ CM અને DYCને મળશે?

લખનૌની તેમની મુલાકાત દરમિયાન સરકારી અધિકારીઓ અને BJP નેતાઓ સંઘના વડા મોહન ભાગવતને મળે તેવી શક્યતા છે. મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથથી લઈને નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ કેશવ પ્રસાદ મૌર્ય અને બ્રજેશ પાઠક સહિત UP સરકારના ઘણા વરિષ્ઠ મંત્રીઓ તેમની સાથે મુલાકાત કરે તેવી અપેક્ષા છે. આ ઉપરાંત, BJP પ્રદેશ પ્રમુખ પંકજ ચૌધરી પણ દિલ્હીથી લખનૌ પહોંચ્યા છે. સરકાર અને ભાજપ સંગઠનના વિવિધ મુખ્ય વ્યક્તિઓ સંઘ પ્રમુખને મળવા માટે નિરાલા નગરની મુલાકાત લે તેવી શક્યતા છે.

ઉત્તર પ્રદેશમાં આગામી વર્ષે વિધાનસભા ચૂંટણી યોજાવાની છે. એવામાં, સરકારના પ્રદર્શન અને 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણી માટેની તૈયારીઓ અંગે પણ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. આ સંદર્ભમાં તેઓ રાજ્યના રાજકીય પરિદૃશ્ય વિશે અપડેટ્સ મેળવી શકે છે અને જમીની વાસ્તવિકતાઓની સમજ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. ભૂતકાળમાં એવું જોવા મળ્યું છે કે જ્યારે પણ સંઘ પ્રમુખ લખનૌની મુલાકાત લે છે, ત્યારે સરકારી વહીવટથી લઈને પક્ષ સંગઠન સુધીના પ્રતિનિધિઓ હંમેશા તેમની સાથે મુલાકાત કરવા પહોંચે છે.

'ટ્રિપલ S મોડેલ' દ્વારા સત્તાની 'હેટ્રિક'

ઉત્તર પ્રદેશમાં આગામી વર્ષે યોજાનારી વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને, સંઘ પ્રમુખ મોહન ભાગવત રાજ્યમાં પ્રવર્તતી સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓ અંગે પ્રચારકો અને મુખ્ય કાર્યકરો પાસેથી પ્રતિસાદ માંગે તેવી અપેક્ષા છે. ભાજપ સંગઠન અને સરકારના મુખ્ય કાર્યકરો સાથેની તેમની બેઠકો દરમિયાન, પક્ષ સંગઠન અને વહીવટ વચ્ચે સંકલન સંબંધિત મુદ્દાઓ પર પણ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. આને 'ટ્રિપલ S મોડેલ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ મોડેલ સંપૂર્ણપણે  સરકાર, સંગઠન અને સંઘના 3 પાયાના સ્તંભો પર આધારિત માનવામાં આવે છે.

સંઘ વૈચારિક માળખું અને અનુશાસીત કેડર નેટવર્ક પૂરું પાડે છે. ભાજપ સંગઠન ચૂંટણી ગતિશીલતા અને રાજકીય વ્યૂહરચનાનું સંચાલન કરે છે, જ્યારે સરકાર તેના વહીવટી કામગીરી અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ દ્વારા જનતા સુધી પોતાનો સંદેશ પહોંચાડે છે. જ્યારે આ ત્રણેય સંસ્થાઓ એક સાથે કામ કરે છે, ત્યારે ભાજપનું ચૂંટણી તંત્ર ખૂબ અસરકારક માનવામાં આવે છે. 2014 થી, ભાજપની ચૂંટણી જીતને સુરક્ષિત કરવામાં આ મોડેલની આ ભૂમિકા વારંવાર ચર્ચાનો વિષય રહી છે.

2027ની ચૂંટણી લડાઈ જીતવાની યોજના

2027ની ચૂંટણી પહેલા, વ્યૂહરચનામાં ફરી એકવાર 'ટ્રિપલ S' વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે જેથી ચૂંટણી જીતની 'હેટ્રિક' પ્રાપ્ત કરી શકાય અને સત્તા જાળવી રાખી શકાય. એટકે, હોળી પછી, ઉત્તર પ્રદેશના વિવિધ પ્રદેશોમાં સંઘ અને ભાજપ વચ્ચે સંકલન બેઠકોની એક વ્યાપક શ્રેણી યોજાઈ. આ બેઠકોમાં મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ, ભાજપના પ્રદેશ પ્રમુખ પંકજ ચૌધરી અને પક્ષના રાજ્ય મહાસચિવ (સંગઠન) ધર્મપાલ સિંહ હાજર રહ્યા હતા; જ્યારે, સંઘના પ્રાદેશિક અને પ્રાંતીય સ્તરના પ્રચારકો (પ્રચારકો) પણ ભાગ લીધો હતો.

રાજકીય વિશ્લેષકો આ બેઠકોને ફક્ત નિયમિત સંગઠનાત્મક સંવાદ માનતા નથી. પરંતુ 2027 ની ચૂંટણીઓ અગાઉ ભાજપની ચૂંટણી વ્યૂહરચના માટે પ્રારંભિક બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવાની કવાયત ગણાવે છે. જો કે, એ નોંધવું યોગ્ય છે કે ભાજપ અને સંઘ વચ્ચે આવી સંકલન બેઠકો કોઈ નવી ઘટના નથી. 2019ની લોકસભા ચૂંટણીના એક વર્ષ અગાઉ સંવાદનું આવું જ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ, 2022ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પહેલા જમીન પર રાજકીય વાતાવરણને આકાર આપવા માટે આ જ વ્યૂહરચના અપનાવવામાં આવી હતી. સંઘ અને ભાજપ વચ્ચેના આ રાજકીય તાલમેળને કારણે જ તેઓ ચૂંટણી લડાઈઓ સફળતાપૂર્વક જીતી શક્યા છે.

ઉત્તર પ્રદેશ: સંઘ-ભાજપની રાજકીય પ્રયોગશાળા

ઉત્તર પ્રદેશ સંઘની રાજકીય પ્રયોગશાળા રહ્યું છે. 1984ની લોકસભા ચૂંટણીમાં, સમગ્ર દેશમાં ભાજપની હાજરી ફક્ત બે બેઠકો સુધી ઘટી ગઈ. આ પરાજય પછી, સંઘના તત્કાલીન સરસંઘચાલક (મુખ્ય) બાળાસાહેબ દેવરસના વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શન હેઠળ કાર્ય કરતા સંઘ પરિવાર (ખાસ કરીને વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ)એ રામ મંદિર ચળવળનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું. આ ચળવળ દ્વારા, સંઘ ઉત્તર પ્રદેશના વિભાજિત હિન્દુ સમાજને એક વૈચારિક તાંતણામાં બંધવામાં સફળ રહ્યા.

સંઘના કાર્યકરો ઘરે ઘરે ગયા અને ગામડાઓમાં પથ્થર પૂજા અને અને 'રામ જ્યોતિ' શોભાયાત્રા દ્વારા દરેક ઘર સુધી પહોંચ્યા. આ વૈચારિક પાયાના કાર્યનો ભાજપને રાજકીય લાભ મળ્યો; લાલકૃષ્ણ અડવાણીની રથયાત્રા અને કલ્યાણ સિંહના ઉદય સાથે પાર્ટીએ 1991માં પહેલી વાર ઉત્તર પ્રદેશમાં સરકાર બનાવી. જોકે, 2002 અને 2012ની વચ્ચે, ભાજપ ઉત્તર પ્રદેશમાં સતત નબળી થતી ગઈ અને પક્ષ ત્રીજા કે ચોથા ક્રમનો પક્ષ બની ચૂકી હતી. ત્યારબાદ, 2014ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા, સંઘે તેની વ્યૂહરચનામાં મોટો ફેરફાર કર્યો.

સંઘે ભાજપ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ કેવી રીતે બનાવ્યું

2002 અને 2012ની વચ્ચે, ભાજપે ઉત્તર પ્રદેશમાં સતત પોતાનું સ્થાન ગુમાવ્યું, આખરે ત્રીજા કે ચોથા સ્તરની રાજકીય શક્તિ બની. ત્યારબાદ, 2014ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા, સંઘે પોતાની રણનીતિમાં મોટું પરિવર્તન કર્યું. સંઘને સમજાયું કે ઉત્તર પ્રદેશમાં વૈચારિક યુદ્ધ ફક્ત સવર્ણોના સહારે નહીં જીતી શકાય. વિવિધ સામાજિક સેવા પહેલ દ્વારા, સંઘના સહયોગી સંગઠનોએ બિન-યાદવ OBC (જેમ કે કુર્મી, મૌર્ય, રાજભર, વગેરે) અને બિન-જાટવ દલિત જાતિઓમાં મજબૂત સ્થાન સ્થાપિત કર્યું.

2014ની લોકસભા ચૂંટણીઓ તેમજ 2017 અને 2022 ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણીઓ દરમિયાન, સંઘે ભાજપના 'પન્ના પ્રમુખ' મોડેલને અસરકારક રીતે જમીન પર લાગુ કર્યું. ચૂંટણીના દિવસોમાં, પહેલા મતદાન, પછી નાસ્તોના સૂત્ર હેઠળ રેલીઓ કરીને, સંઘના સ્વયંસેવકોએ મતદારોને એકત્રિત કરવાની અને તેઓ મતદાન કરવા માટે વહેલી સવારે ઘરની બહાર નીકળે તેની ખાતરી કરવાની જવાબદારી સંભાળી. આ રીતે, સંઘે ભાજપ માટે રાજકીય જીવનરેખા બની ગયું. ભાજપ 2014 થી સતત ચૂંટણી લડાઈઓ જીતવામાં સફળ રહી.

2017માં, ભાજપ 15 વર્ષના રાજકીય વિરામ પછી સત્તામાં પાછી ફરી, અને મુખ્યમંત્રીની ખુરશી યોગી આદિત્યનાથને સોંપવામાં આવી. પાંચ વર્ષ કાર્યકાળ પછી 2022ની ચૂંટણી પહેલા, ચિત્રકૂટમાં RSSની એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંકલન બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠકમાં સંઘના વડા મોહન ભાગવતથી લઈને સરકાર્યવાહ દત્તાત્રેય હોસાબલે સુધીના અનેક ટોચના કાર્યકર્તાઓએ હાજરી આપી હતી.

ઉત્તર પ્રદેશમાં પાયાના સ્તરના કાર્યકર્તાઓમાં નવી ઉર્જાનો સંચાર કરવા અને સામાજિક સમીકરણોને અસરકારક રીતે સંતુલિત કરવા માટે, RSSએ તેના વરિષ્ઠ કાર્યકર્તાઓને સીધા જ ક્ષેત્રમાં તૈનાત કર્યા. સંઘના સહયોગી સંગઠનો (જેમ કે વિવિધ સેવા જૂથો અને ખેડૂત સંગઠનો)એ મતદાતા જાગૃતિ લાવવા અને મતદાન વધારવા માટે ઘરે ઘરે જઈને ઝુંબેશ હાથ ધરી. આ પ્રકારે, ભાજપ પ્રચંડ બહુમતી સાથે સત્તામાં પાછા ફરવામાં સફળ રહી અને લાંબા સમય પછી પહેલી વાર કોઈ રાજકીય પાર્ટી સત્તામાં પોતાને રિપીટ કરી શકી.

સંઘ: ભાજપનો કટોકટી વ્યવસ્થાપક

ઉત્તર પ્રદેશના રાજકીય પરિદૃશ્યમાં જ્યારે પણ ભાજપને ચૂંટણી મોરચે નિષ્ફળતાનો સામનો કરવો પડે છે અથવા આંતરિક કલેશ થાય છે, ત્યારે RSS કમાન પોતાના હાથમાં લઈ લે છે. 2024ની લોકસભા ચૂંટણી પછી દેખાયું હતું, જેમાં આંતરિક વિખવાદ વચ્ચે ભાજપે ઉત્તર પ્રદેશમાં ઘણી બેઠકો ગુમાવી હતી. એવામાં સંઘે 2025 અને 2026 દરમિયાન રાજ્યભરમાં પોતાની સક્રિયતા ખૂબ વધારી દીધી છે.

2027ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને સંઘે સમગ્ર ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યને 6  અલગ અલગ પ્રદેશો (અવધ, કાશી, ગોરખપુર, પશ્ચિમ યુપી, કાનપુર અને બ્રજ)માં વિભાજિત કર્યું છે અને મેરેથોન સંકલન બેઠકોની શ્રેણી શરૂ કરી છે. જેથી વિપક્ષના PDA (પછાત, દલિત, અલ્પસંખ્યક)ના નેરેટિવનો કાટ શોધી શકાય. આ પ્રદેશોમાં અનેક જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે, અને સંઘના મોટાભાગના પાયાના કાર્યકરો આ જ સંગઠનાત્મક માળખા દ્વારા કાર્ય કરે છે.

આ સંકલન બેઠકોનો પ્રાથમિક ફાયદો એ છે કે તેઓ સરકારને સીધી જમીની પરિસ્થિતિની જાણકારી મળે છે.. સામાન્ય રીતે રાજકીય નેતૃત્વ અને વહીવટી તંત્ર વચ્ચે અનેક સ્તરો હોય છે; જેથી સમય સાથે પ્રતિસાદ પણ બદલાય જાય છે અથવા ફિલ્ટર થાય છે. તેથી સરકારને સમજવામાં સરળતા થાય છે કે જમીન પર કયા પ્રકારના મુદ્દાઓ ઉઠી રહ્યા છે અને કયા પ્રકારની નારાજગી અથવા અપેક્ષાઓ છે.

CM યોગીનો સંઘ નેતૃત્વ સાથે સંવાદ

મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ અને સંઘના નેતૃત્વ વચ્ચે ચાલી રહેલ સંવાદનો સિલસિલો સતત વધી રહ્યો છે. ગયા નવેમ્બરમાં મુખ્યમંત્રી યોગીએ અયોધ્યામાં સંઘના વડા મોહન ભાગવત સાથે લગભગ દોઢ કલાક સુધી બંધ બારણે બેઠક યોજી હતી. ત્યારબાદ બંને નેતાઓ ગયા ફેબ્રુઆરીમાં લખનૌમાં ફરી એકવાર મળ્યા હતા.

આ ઉપરાંત, નવેમ્બરના તે જ મહિનામાં સંઘના ઘણા વરિષ્ઠ કાર્યકરોએ વિવિધ સરકારી વિભાગોના પ્રદર્શન અને કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે લખનૌમાં રાજ્ય મંત્રીઓ સાથે અલગ સમીક્ષા બેઠકો યોજી હતી. પ્રાદેશિક બેઠક બાદ, મોહન ભાગવત હવે ઉત્તર પ્રદેશની રાજધાનીમાં પહોંચ્યા છે, તો મુખ્યમંત્રી યોગી સાથે મુલાકાત થઈ શકે છે. આ સંદર્ભમાં, શું સંઘ, સંગઠન અને સરકાર વચ્ચે વધુ સારા સંકલન સ્થાપિત કરવા માટે કોઈ વ્યૂહરચના બની શકે છે?